Báo cáo Giải pháp nâng cao chất lượng tổ chức các hoạt động giáo dục cảm xúc thông qua trải nghiệm cho trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi, tại trường Mầm non Hoa Hồng

Nội dung tài liệu: Báo cáo Giải pháp nâng cao chất lượng tổ chức các hoạt động giáo dục cảm xúc thông qua trải nghiệm cho trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi, tại trường Mầm non Hoa Hồng

1. CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Độc lập - Tự do - Hạnh phúc BÁO CÁO THỰC HIỆN GIẢI PHÁP I. THÔNG TIN CHUNG 1. Tên giải pháp: “Giải pháp nâng cao chất lượng tổ chức các hoạt động giáo dục cảm xúc thông qua trải nghiệm cho trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi, tại trường Mầm non Hoa Hồng” 2.Tác giả: Trần Thị Lê Viễn 3. Đồng tác giả: Không 4. Chủ đầu tư thực hiện: Trường Mầm non Hoa Hồng 5. Lĩnh vực áp dụng: Nâng cao chất lượng tổ chức các hoạt động giáo dục cảm xúc thông qua trải nghiệm cho trẻ 6. Thời gian, bắt đầu áp dụng: Bắt đầu từ ngày 01/11/2021 7. Địa điểm áp dụng: Lớp mẫu giáo 4-5 tuổi C trường Mầm non Hoa Hồng II. ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Lý do, sự cần thiết chọn giải pháp Cảm xúc của trẻ mầm non là những rung động thể hiện thái độ của trẻ đối với đối tượng có liên quan đến sự thỏa mãn nhu cầu của bản thân hoặc đáp ứng những yêu cầu của xã hội và được thể hiện qua hành vi ngôn ngữ và hành vi phi ngôn ngữ (khuôn mặt, tư thế, cử chỉ, điệu bộ). Vậy giáo dục cảm xúc cho trẻ mầm non là thúc đẩy các cảm xúc tích cực cho trẻ, hướng trẻ đến những điều tốt đẹp, góp phần hình thành nhân cách cho trẻ. Cảm xúc là cơ sở hình thành tình cảm, tình cảm là cốt lõi nhân cách con người. Chúng ta thường nói phẩm chất đạo đức là mặt quan trọng nếu không muoona nói lè nền tảng của nhân cách. Trong thời đại công nghệ thông tin, tri thức, nhiều công cụ, kỹ thuật... do con người sáng tạo ra mang những chức năng” trí tuệ nhân tạo”, nhưng các công cụ, kỹ thuật này không có cảm xúc (không biết vui, buồn, tức giận, sợ hãi...) như con người. Do vậy, suy cho đến cùng, giáo dục để hình thành cảm xúc, tình cảm cho trẻ chính là xây dựng nền tảng của đạo đức, xây dựng nhân cách con người. Nếu không giáo dục cảm xúc ngay từ thời thơ ấu thì quan hệ giao tiếp xã hội chỉ còn là lí trí, trí tuệ, lạnh lùng mà thiếu đi cái nhân bản, lòng nhân ái, tình người.
2. 2 Ở trường mầm non việc giáo dục cảm xúc được tiến hành dưới nhiều hình thức khác nhau và lồng ghép tất cả các hoạt động của trẻ như: hoạt động học tập, hoạt động vui chơi, sinh hoạt hàng ngày. Trường mầm non là trường học quan trọng giúp trẻ hình thành những cảm xúc tích cực. Giáo dục trẻ phát triển cảm xúc thông qua các hoạt động ở trường góp phần giáo dục trẻ phát triển về tình cảm, thẩm mỹ, hình thành nhân cách con người. Cảm xúc đóng vai trò quan trọng đến cách trẻ tư duy và hành động. Cảm xúc kích thích não bộ để đưa quyết định tác động đến mọi mặt của đời sống xã hội. Giáo dục cảm xúc cho trẻ mầm non giúp trẻ có được các kỹ năng cần thiết trong việc điều khiển cảm xúc, như trẻ có thể kiểm soát được tâm trạng buồn, vui của bản thân, tự đưa ra quyết định, mục tiêu, hoặc học cách giao tiếp, hòa thuận với mọi người xung quanh. Trẻ được trang bị các kỹ năng cảm xúc cần thiết sẽ có khả năng đương đầu với những thách thức, khó khăn trong cuộc sống. Với những trẻ được giáo dục cảm xúc tốt từ bé thì sẽ phân biệt được tốt- xấu và hình thành được lối sống lành mạnh, duy trì được tâm trạng vui vẻ, năng lượng tích cực, xây dựng được nhiều mối quan hệ tốt và biết cách đưa ra các quyết định sáng suốt. Nhờ vậy, trẻ sẽ học được các thích nghi với mọi hoàn cảnh. Ngay từ đầu năm học, đa số trẻ trong lớp tôi có tính tình ích kỉ, chưa biết tôn trọng mọi người, không biết quan tâm giúp đỡ cô và các bạn trong lớp. Ngay trong lớp trẻ có thể đánh bạn vì bạn không nhường đồ chơi, hay không chơi với bạn chỉ vì bất đồng ý kiến, không đồng ý một việc làm gì đó của bạn. Hay ở nhà trẻ có thể nói trống không với người lớn chưa biết tôn trọng hay biết ơn những người lớn trong gia đình của mình. Đó là điều rất dễ hiểu một phần nguyên nhân do phụ huynh cưng chiều con cái của mình. Trẻ muốn gì là được, đáp ứng đầy đủ mọi yêu cầu của trẻ một cách dễ dàng nên đã vô tình tạo cho trẻ thói xấu. Phần khác cha mẹ trẻ bận rộn nên chưa chơi thân thiện, chưa biết quan tâm đến việc giáo dục trẻ phải biết tôn trong người lớn, yêu thương, nhường nhịn, phải biết quan tâm giúp đỡ mọi người xung quanh. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến phát triển nhân cách ở trẻ, các mối quan hệ đều cô lập. Vậy làm thế nào để có định hướng và giáo dục cho trẻ các cảm xúc tích cực đó là điều mà tôi luôn băn khoăn, trăn trở và lựa chọn đề tài “Giải pháp nâng cao chất lượng tổ chức các hoạt động giáo dục cảm xúc thông qua trải nghiệm cho trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi, tại trường Mầm non Hoa Hồng” với những mong muốn sẽ mang lại cho trẻ nhiều cảm xúc tích cực. 2. Thực trạng việc tổ chức các hoạt động giáo dục cảm xúc thông qua trải nghiệm cho trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi tại trường Mầm non Hoa Hồng Qua quan sát các biểu hiện của trẻ ở trong lớp, kết hợp với việc trả lời một số câu hỏi, cho thấy hầu hết trẻ đều mong muốn hiểu được cảm xúc của bản thân và của người khác, biết quan tâm đến cảm xúc của người khác như hỏi thăm khi
3. 3 thấy bạn buồn, khóc, chia sẻ, dỗ dành, động viên bạn. Tuy nhiên, biểu hiện quan tâm này thường chỉ xuất hiện khi bạn hoặc cô giáo thể hiện rõ sự vui buồn ra bên ngoài, còn rất ít khi trẻ phát hiện ra sự thay đổi khác thường của bạn và của người lớn xung quanh. Giáo dục cảm xúc cho trẻ đạt hiệu quả thì giáo viên luôn lấy trẻ làm trung tâm, hướng tới trẻ; tùy vào tính cách của mỗi trẻ trong lớp mà tôi đưa ra phương pháp giáo dục riêng. Trẻ ở lớp chưa nhận thức được nhiều và dễ bị ảnh hưởng, tiếp thu các thói quen tốt xấu của mọi người xung quanh. Vì vậy, bản thân tôi luôn duy trì giáo dục cảm xúc cho trẻ ở lớp bằng cách tăng cường cho trẻ tham gia nhiều trải nghiệm và thực hành gắn với cuộc sống. Qua đó giúp trẻ nâng cao nhận thức và ứng xử các tình huống trong đời sống. 2.1. Thuận lợi - Lớp học luôn nhận được sự quan tâm của lãnh đạo nhà trường, ban đại diện cha mẹ học sinh của lớp. Bản thân tôi đạt trình độ trên chuẩn, nhiệt tình trong công tác chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục trẻ. - Sân trường đầy đủ cơ sở vật chất, trang thiết bị, đồ dùng dạy học, đồ chơi ngoài trời phong phú đảm bảo cho trẻ tham gia các hoạt động học tập và vui chơi. - Bản thân tôi lựa chọn được mục tiêu, nội dung, các hoạt động trải nghiệm giáo dục cảm xúc lồng ghép vào các hoạt động hàng ngày của trẻ. - Nắm được phương pháp tổ chức cá hoạt động giáo dục, tạo môi trường giúp trẻ tự trải nghiệm, sáng tạo theo khả năng của trẻ 2.2. Khó khăn - Một số trẻ hiếu động, hay nghịch nên khả năng tập trung của trẻ chưa tốt, khả năng nhận thức của mỗi trẻ trong lớp không đồng đều. - Một số trẻ chưa biết điều chỉnh cảm xúc của mình, hay khóc, cáu giận hoặc có hành vi hung hăng, dễ chán nản và từ bỏ. Cảm xúc, tình cảm của trẻ còn mang tính bột phá và không ổn định, hay thể hiện hành vi tiêu cực: tranh giành đồ chơi với bạn, đánh bạn, không biết chia sẻ.Trẻ chưa mạnh dạn, chưa chủ động chia sẻ cảm xúc, mong muốn, nhu cầu với cô, ngôn ngữ giao tiếp còn hạn chế. - Việc khai thác thế mạnh của các phương pháp trong việc giáo dục cảm xúc cho trẻ của bản thân vẫn còn nhiều hạn chế. Đôi lúc chưa bình tĩnh kiểm soát cảm xúc tốt nên chưa làm gương tốt đối với trẻ. - Một số cha mẹ còn chưa phối hợp với giáo viên trong việc chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục trẻ; chưa quan tâm đến các hoạt động trải nghiệm giáo dục cảm xúc cho trẻ. III. NỘI DUNG GIẢI PHÁP 1. Mục tiêu của giải pháp
4. 4 Trên cơ sở nghiên cứu để làm rõ đề tài “Giải pháp nâng cao chất lượng tổ chức các hoạt động giáo dục cảm xúc thông qua trải nghiệm cho trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi, tại trường Mầm non Hoa Hồng”. Dựa vào thực trạng vận dụng hiệu quả tổ chức các hoạt động giáo dục cảm xúc thông qua trải nghiệm cho trẻ, bản thân tôi luôn thực hiện tốt chủ trương của ngành giáo dục về công tác giáo dục cảm xúc cho trẻ, luôn coi trọng việc giáo dục cảm xúc cho trẻ để giúp trẻ biết kiềm chế cảm xúc tiêu cực, có nhiều cảm xúc tích cực: vui vẻ, tự tin, thích thú khi tới lớp, biết đoàn kết, thân thiện khi chơi với bạn, biết giúp đỡ cô, giúp bạn. Trẻ biết yêu thương những người thân, quan tâm, chia sẻ và giúp đỡ những bạn gặp khó khăn, bất hạnh. 2. Mô tả bản chất của giải pháp Sự phát triển kỹ năng cảm nhận về thể hiện cảm xúc diễn ra cùng với sự phát triển tâm lý chung của trẻ dưới ảnh hưởng của điều kiện sống và giáo dục. Trẻ sơ sinh mới chỉ có những phản ứng cảm xúc không điều kiện. Đến khi trẻ 4 tuổi trở lên, thời gian đầu, cảm xúc và tình cảm của trẻ chưa ổn định, mau thay đổi, nhàm chán. Nhưng vào cuối tuổi mẫu giáo, xúc cảm tiếp tục phát triển và chi phối các quá trình tâm lý khác của trẻ. Nét đặc biệt trong đời sống tình cảm của trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi là sự hình thành tương đối rõ nét của các tình cảm bậc cao như: tình cảm trí tuệ, tình cảm đạo đức, tình cảm thẩm mĩ Đời sống tình cảm của trẻ ở lứa tuổi này phong phú và sâu sắc hơn rất nhiều so với lứa tuổi trước. Trẻ trải nghiệm nhiều trạng thái cảm xúc, tình cảm, hướng tình cảm của mình đến nhiều đối tượng khác nhau. Trẻ luôn thèm khát sự yêu thương, trìu mến của cha mẹ, dễ tủi thân nếu không được quan tâm. Trẻ cũng bộc lộ tình cảm của mình mạnh mẽ và rõ ràng hơn đối với mọi người, luôn tỏ ra thông cảm, an ủi người khác. Ở độ tuổi 4-5 tuổi, tâm trạng của trẻ không kéo dài, dễ bộc phát nhưng cũng dễ tiêu tan. Trẻ giai đoạn này rất dễ xúc động, dễ cười, dễ khóc. Tâm tư của trẻ được bộc lộ ra ngoài, chỉ cần nhìn là biết được ngay trẻ đang vui hay buồn. Tình tình của trẻ lúc này tương đối ổn định, dễ hướng dẫn, chỉ bảo. Chính vì vậy nếu được giáo dục đúng đắn thì trẻ sẽ có những cảm xúc tích cực và trờ thành một đứa trẻ ngoan, biết yêu thương, chia sẻ và quan tâm đến mọi người. 2.1. Giải pháp tổ chức công việc - Tổ chức các hoạt động giáo dục cảm xúc thông qua trải nghiệm phù hợp cho trẻ; lựa chọn, xây dựng nội dung, các kỹ năng dạy trẻ có hiệu quả; Lồng ghép, tổ chức các hoạt động giáo dục cảm xúc cho trẻ theo chương trình Giáo dục mầm non sau sữa đổi, bổ sung. 2.2. Các giải pháp thực hiện Theo cuốn sách “Khám phá tâm lý học” của Don Hockenbury và Sandra E. Hockenbury, cảm xúc là một trạng thái tâm lý phức tạp bao gồm ba thành phần riêng biệt: trải nghiệm chủ quan, phản ứng sinh lý và phản ứng hành vi hoặc biểu
5. 5 cảm. Trẻ 4 - 5 tuổi là độ tuổi phát triển tư duy trực quan hành động. Vì thế, muốn bồi dưỡng cảm xúc tích cực cho trẻ, tôi đã dùng các biện pháp tác động đến quá trình trải nghiệm chủ quan của trẻ, cụ thể như sau: 2.2.1. Tự bồi dưỡng cảm xúc tích cực để làm gương, làm mẫu cho trẻ Cảm xúc có ảnh hưởng rất lớn đến các quyết định của giáo viên mầm non. Những cảm xúc vui vẻ làm giáo viên mầm non cảm thấy thỏa mãn, yêu đời, có thể đưa ra những quyết định đúng, làm tăng hiệu quả làm việc trong chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục trẻ. Ngược lại những cảm xúc tiêu cực dễ khiến cho giáo viên mầm non bi quan, chán nản, không muốn làm việc, có thể đưa ra những quyết định sai lầm, làm giảm hiệu quả trong chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục trẻ. Những cảm xúc tích cực không phải tự nhiên mà có, nó phải do chính bản thân mỗi người tự nuôi dưỡng lấy. Hằng ngày, giáo viên mầm non làm việc với trẻ, vì thế, không nên để những suy nghĩ tiêu cực chiếm lĩnh, cần duy trì và làm nảy sinh, phát triển bồi dưỡng các cảm xúc tích cực. Hoạt động sư phạm của giáo viên mầm non có những đặc thù, khác biệt không thể so sánh với bất kỳ dạng lao động sư phạm nào khác vì đối tượng lao động là trẻ từ 3 tháng tuổi đến 6 tuổi, lứa tuổi non nớt nhất của cuộc đời con người, trẻ đang trong quá trình hình thành và phát triển những phẩm chất ban đầu của nhân cách. Mọi hành động, cảm xúc của cô giáo đều để lại những dấu ấn trong tâm hồn của trẻ thơ. Do vậy, trong quá trình tổ chức các hoạt động và giao tiếp với trẻ đòi hỏi người giáo viên phải có sự mẫu mực về nhân cách cũng như vai trò chủ đạo và nghệ thuật sư phạm. Giáo dục cảm xúc cần được thực hiện thường xuyên, mọi lúc, mọi nơi ở tất cả các thời điểm trong chế độ sinh hoạt hàng ngày của trẻ ở trường mầm non. Ở tuổi mầm non, khi nhận thức còn chưa được hình thành sắc nét, trẻ rất dễ bị ảnh hưởng và tiếp thu những thói xấu và tốt của mọi ngươi xung quanh. Duy trì giáo dục cảm xúc liên tục bằng cách tăng cường cho trẻ tham gia trải nghiệm, thực hành gắn với cuộc sống thực tế là một cách để giúp trẻ nâng cao nhận thức và kỹ năng ứng xử với những tình huống trong đời sống hàng ngày. Trẻ luôn dõi theo, quan sát những hành vi, cảm xúc của người lớn, nhất là cô giáo của mình. Nếu trẻ thấy cô thể hiện cảm xúc tích cực, theo thời gian trẻ sẽ học theo cách của cô. Ngược lại, trẻ thấy cô lá hét, giận dữ..., rất có nhiều khả năng trẻ học theo chúng ta. Cách giúp trẻ học kiềm chế cảm xúc hiệu quả nhất đó chính là cô giáo hãy luôn làm gương cho trẻ. Để làm được điều đó, tôi cố gắng chống lại những cơn giận dữ (thể hiện qua khuôn mặt cau có, đỏ bừng mặt; qua hành động là la hét) của mình. Thay vì lớn tiếng tôi dành thời gian hít thở sâu hoặc đi uống nước để lấy lại bình tĩnh. Dần dần tôi cũng đã kiềm chế tốt cảm xúc của mình trước mặt trẻ. Tôi luôn nhắc mình rằng trẻ sẽ học hỏi từ lời nói và hành động của tôi. Khi tôi la hét, trẻ sẽ học cách la hét; khi tôi nói chuyện một cách tôn trọng trẻ sẽ học theo như vậy. Trẻ học rất nhiều từ
6. 6 cô giáo, bất kể điều đó là tốt hay xấu. Hãy nhớ rằng trẻ bắt chước rất nhanh và chúng cũng có thể xử lý với căng thẳng giống như cách mà chúng vẫn thấy người lớn làm. Mỗi khi tôi làm mẫu trước mặt trẻ, dù là cố gắng kiềm chế để ngăn mình khỏi hành động tiêu cực khi tức giận, hay thoải mái thể hiện cảm xúc tiêu cực đi kèm với hành vi, thì trẻ cũng sẽ học cách kiềm chế để điều tiết cảm xúc hay buông lời nói và hành động theo sự điều khiển của cảm xúc tiêu cực mà không cần kiểm soát. Đó là lý do quá trình dạy trẻ cũng là quá trình bạn học tập và rèn luyện chính bản thân mình. Ví dụ 1: Hôm nay tâm trạng tôi không vui vì chuyện gia đình, cảm thấy buồn chán, thất vọng đến lớp ngồi ũ rũ không muốn cười với trẻ, trẻ hỏi gì là nạt nộ “cô mệt lắm đừng có hỏi nữa”; có khi trẻ hỏi mà cô chưa trả lời lại hỏi nhiều lần, cô bực quá hét to “im lặng” đồng thời cầm cây nhựa gõ mạnh xuống bàn, mặt đỏ bừng; cả lớp ngồi im lặng. Tôi giật mình, hoảng hốt và tự hỏi bản thân “vì sao mình lại như thế, để cảm xúc tiêu cực chi phối”, tôi dịu lại và nói với trẻ “hôm nay cô bệnh nên các con ngồi ngoan nhé”. + Nhưng sự việc chưa dừng lại; trong giờ chơi, hoạt động góc hôm đó, trong nhóm phân vai bạn Mỹ chơi đóng vai cô giáo, cũng có hành động la hét, đập bàn, khuôn mặt giận dữ giống như cô lúc sáng. Các bạn đóng vai trẻ nói “Cô giáo mà sao hung dữ thế”; cô giáo Mỹ trả lời: “Cô mình cũng vậy mà”. Ví dụ 2: Hôm nay đến trường tâm trạng tôi rất vui vẻ vì được lãnh đạo nhà trường khen, động viên. Vì vậy, gặp trẻ đều tươi cười; tổ chức hoạt động học cho trẻ thì gần gũi, luôn tươi vui, ân cần chỉ bảo, hướng dẫn trẻ; không quát mắng trẻ khi ăn chậm, động viên khuyến khích trẻ ăn hết suất, đặc biệt là những trẻ ăn chậm: tôi trò chuyện cùng trẻ “ ăn giỏi cô thương nè, ăn giỏi để cao lớn, khỏe mạnh và xinh đẹp”, kết quả là trẻ vui vẻ ăn nhanh và hết suất. + Qua ngày hôm sau trong giờ đón trẻ, cha mẹ trẻ trò chuyện với tôi “cô ơi, tối hôm qua mẹ đút cơm cho cháu ăn, cháu ăn chậm lắm cô à, mẹ phải dùng roi để dọa, cháu nói mẹ không hiền và xinh như cô giáo của con, cô giáo của con không đánh khi cho con ăn, cô cười tươi khen con ăn giỏi cô thương, ăn giỏi để khỏe mạnh và xinh đẹp, cháu nói vậy á cô, mẹ cám ơn cô nha”. Để quản lý được các cảm xúc tiêu cực của bản thân cần phải tịnh tâm lại và tự hỏi chính mình bằng các câu hỏi: Điều gì vừa xảy đến với mình? Điều này khiến mình cảm thấy thế nào? Mình đang cảm thấy thế nào về mặt cơ thể, về mặt cảm xúc?...Việc nhận diện chính xác và đầy đủ về cảm xúc đang diễn ra chi phối rất lớp tới phản ứng hành động của giáo viên trong các tình huống cụ thể. Do đó, đây là việc làm quan trọng để bản thân hiểu biết rõ hơn về chính mình, cảm xúc của mình, từ đó biết điều chỉnh hành vi, thái độ, cảm xúc cho phù hợp trong công việc, ứng xử. Trong quá trình giao tiếp tôi luôn nói rõ ràng, mạch lạc, đúng mực, luôn đảm bảo sự tôn trọng đối với trẻ, với đồng nghiệp, và cha mẹ trẻ. Tôi luôn thể hiện
7. 7 sự yêu thương và khích lệ khi giao tiếp với trẻ; kiểm soát được âm lượng vừa phải khi giao tiếp. Luôn giữ thái độ bình tĩnh, thân thiện và đúng mực trong mọi tình huống. Với trẻ là thái độ bao dung, yêu thương, trách nhiệm; với đồng nghiệp là thái độ cầu tiến, hợp tác, học hỏi; với cha mẹ trẻ là sự tôn trọng, phối hợp. Tôi luôn duy trì thói quen suy nghĩ và nhìn nhận mọi vấn đề theo hướng tích cực. Khi gặp chuyện không như ý, có tâm trạng buồn phiền, mệt mỏi, bực bội, bản thân có thể tự cân bằng chính mình bằng cách suy nghĩ về vấn đề theo hướng khác, nhìn vào mặt tích cực của vấn đề; luôn ghi nhớ, nhớ lại, mỉm cười với những kỷ niệm vui vẻ, những hành động, câu nói đáng yêu của trẻ, những câu chuyện hóm hỉnh, hài hước của đồng nghiệp, gia đình Bản thân có thể thay đổi nội dung suy nghĩ, thay đổi hoạt động để loại bỏ cảm xúc tiêu cực vừa xuất hiện. Ví dụ: cô đang mệt, trong giờ uống sữa, có một trẻ đi và đá vào ca sữa của bạn làm đổ hết khiến tôi bực bội và cảm thấy khó chịu. Nếu để cảm xúc này lớn lên, tôi sẽ cáu gắt và nạt nộ trẻ, thậm chỉ đánh trẻ. Nhưng không, tôi nhìn vào đúng sự việc, nghiêm túc nhắc nhở trẻ, đồng thời suy nghĩ “ trẻ chị lỡ chân, chứ không cố ý đâu, sẽ nhắc nhở trẻ lần sau chú ý hơn”. Khi gặp tình huống nào xảy ra tôi luôn giữ trạng thái tâm lý bình an, ổn định, suy nghĩ và hướng đến những điều tốt đẹp, những giá trị chuẩn mực, nhân văn. Loại bỏ khỏi đầu óc những suy nghĩ bi quan, tiêu cực. Luôn sẵn sàng nở nụ cười trên môi, luôn sử dụng các cảm xúc tích cực để tương tác với trẻ. Vì vậy, tôi xây dựng được bầu không khí tâm lí trẻ ở lớp vui vẻ, thoải mái, hào hứng, tích cực khi tổ chức các hoạt động cho trẻ, khi làm việc với đồng nghiệp và khi giao tiếp ứng xử với các bậc cha mẹ. 2.2.2. Tận dụng mọi cơ hội thực tế để giúp trẻ giải tỏa những cảm xúc tiêu cực, phát triển những cảm xúc tích cực. Để giáo dục cảm xúc cả trẻ đạt hiệu quả, bản thân tôi luôn hướng đến trẻ, lấy trẻ làm trung tâm trong các hoạt động. Tùy theo tính cách của từng trẻ để có những phương pháp giáo dục riêng, nếu giáo dục tất cả trẻ như nhau, thì sẽ không thể giúp trẻ phát triển những điểm mạnh riêng của bản thân được. Ví dụ: những trẻ hay nóng tính, có thể hướng dẫn trẻ cách kiểm soát tâm trạng, từ từ rèn luyện sự kiên nhẫn; đối với trẻ nhút nhát, tôi thường xuyên quan tâm hỏi han trẻ để trẻ có thể lên tiếng, thể hiện quan điểm của mình nhiều hơn. Ở giai đoạn này, trẻ cũng sẽ bắt đầu kết bạn và giao lưu, tôi ghép nhóm để trẻ cùng thực hiện thử thách, một nhiệm vụ như: biểu diễn một tiết mục hát, lắp ráp một mô hình trong thời gian quy định..., qua đó trẻ sẽ học được cách điều khiển cảm xúc khi giao tiếp và tương tác với mọi người. Những hoạt động này đồng thời cùng giúp trẻ hiểu hơn về sự chia sẻ, tinh thần làm việc nhóm và biết tôn trọng lẫn nhau.
8. 8 Ở mỗi độ tuổi, mỗi trẻ sẽ có những hoạt động liên quan đến giáo dục cảm xúc riêng. Với trẻ ở lớp, tôi sẽ tập trung vào các hoạt động giúp trẻ có thể thêm hiểu biết về cảm xúc như: trẻ nhận biết các cảm xúc vui, buồn, giận, khóc, cười... thông qua các biểu tượng khuôn mặt tương ứng. Qua đó, trẻ sẽ biết được đâu là cảm xúc tích cực, đâu là cảm xúc tiêu cực và khi nào một người đang vui hay buồn để từ đó trẻ sẽ có những hành động ứng xử phù hợp với tình huồng thực tế. Đồng thời, bên cạnh việc kiểm soát cảm xúc trẻ cũng cần học được cách giải phóng cảm xúc của mình. Trẻ giải tỏa cơn tức giận qua đấm bốc Trẻ giải tỏa cơn tức giận qua tô màu
9. 9 Giáo dục cảm xúc dạy trẻ nhận biết các môi trường xung quanh có những tác động không tốt lên bản thân như thế nào, trẻ sẽ cảm thấy lo lắng, sợ hãi...ra sao để từ đó, tôi đưa ra những trò chơi, hành động như bóp quả cam, hoặc đập hộp, đấm bóc, hoặc tô màu... để trẻ thiết lập cân bằng và loại bỏ được những cảm xúc tiêu cực. Khi trẻ kiềm chế được cảm xúc và hành vi tiêu cực, tôi luôn khen trẻ bằng lời, việc này sẽ giúp trẻ ghi nhớ cũng như tự tin hơn trong những lần tiếp theo. Trẻ con không nhất thiết luôn vui vẻ, hạnh phúc. Nóng giận, buồn bã, sợ hãi có thể là một phần trong quá trình hồi phục. Tuy nhiên, quan trọng là không để trẻ đắm chìm trong cảm xúc tồi tệ. Nhiều người lớn thường làm lơ trước những hành vi mất kiểm soát của con trẻ và thường cho rằng vì bé còn nhỏ nên mới có những hành vi như thế. Và cho rằng khi con lớn con sẽ tự động biết kiểm soát tính khí của bản thân. Tuy nhiên, trên thực tế nếu chúng ta dạy trẻ kiểm soát bản thân không tốt thì khi trẻ lớn trẻ vẫn sẽ là không biết cách để kiềm chế cảm xúc của mình. Vậy nên ngay từ đầu năm học tôi đã dạy trẻ những kỹ năng sống mầm non kiểm soát cảm xúc của bản thân thật tốt. Ngay cả chính bản thân chúng ta đôi khi cũng mất bình tĩnh trước những tình huống bất ngờ xảy ra trong cuộc sống. Tuy nhiên chúng ta cũng không thể vì thế mà bỏ qua cho trẻ khi thấy trẻ mất bình tĩnh. Khi thấy trẻ mất bình tĩnh dẫn đến hành động cáu kỉnh, la hét to, thậm chí ném đồ chơi, tôi là người phải bình tĩnh đầu tiên, nói với trẻ cần giữ bình tĩnh lại và chỉ cho trẻ rằng thái độ như vậy là không tốt. Đồng thời khi tôi thấy bé mất kiểm soát tôi tìm cách phân tán sự chú ý của trẻ, tôi hướng trẻ tới một khu vực khác yên tĩnh hoặc gợi ý trẻ chơi một trò chơi khác để trẻ thư giãn hơn hay đề nghị trẻ tập hít thở để thư giãn hơn. - Tình huống 1 (xảy ra ở lớp mẫu giáo 4-5 tuổi C): Trong giờ hoạt động tạo hình, cô Yến dạy đề tài “Cắt dán tạo hình con bọ”, khi trẻ dang thực hiện, bạn Kim Nhàn hét lên thật to, ném mạnh kéo xuống đất, 2 tay đấm xuống bàn và nói “bực mình quá”. Đây là cách tôi tận dụng các tình huống xảy ra trong lớp để giúp trẻ lấy lại bình tĩnh, kiểm soát cảm xúc tiêu cực của mình: + Dạy trẻ biết cảm xúc là có thể thay đổi: Tôi đến và hướng trẻ cùng ra ngoài với tôi, để tránh ảnh hưởng đến các trẻ khác đang học. Tôi hỏi trẻ “Sao hôm nay con có vẻ khó chịu, cáu kỉnh, giận dỗi và hét to thế, con có nhớ bài hát happy face (vẻ mặt hạnh phúc) mà hôm trước cô dạy không? con thử làm mặt happy face cô xem nào?”. Sau đó tôi tự mô phỏng khuôn mặt tức giận và chuyển đổi sang mặt cười để trẻ nhìn. Lúc này tôi nhận thấy Kim Nhàn bị cuốn vào trò chơi mà tôi tạo ra, trẻ chuyển sang một trạng thái cảm xúc đỡ tiêu cực hơn, dù có thể chưa phải là cảm xúc thật, nhưng thật ra việc cười giả vờ cũng đã khiến trẻ cảm thấy vui vẻ hơn và giảm bớt căng thẳng hơn, điều này được thể hiện trên khuôn mặt của trẻ. Khi thấy tâm trạng trẻ đã khá hơn, tôi nói “Con đã bớt cáu kỉnh, giận dỗi đi rồi đấy, lần sau khi con làm không được, thì có thể nói với cô để cô hướng dẫn lại cho con; cô nghĩ hành động ném kéo, đấm xuống bàn, la hét của con hôm nay là không ngoan
10. 10 nè; nếu lần sau con làm không được thì con sẽ như thế nào?”, bé nói “con sẽ không la hét, tức giận, con sẽ hỏi cô?”, “vậy bây giờ con có muốn cô sẽ hướng dẫn con cắt dán tạo hình con bọ nữa không”; lúc này bé vui vẻ theo cô vào lớp, và cùng cô cắt dán tạo hình con bọ. - Tình huống 2 (xảy ra ở lớp mẫu giáo 4-5 tuổi C): Sáng nay đến lớp, bé Thái Hà không chịu vào lớp, khóc lóc inh ỏi, mẹ phạt bé, bé càng giận dỗi, tức giận và khóc to hơn. Tôi phải bế cháu vào lớp, cất đồ dùng cá nhân vào tủ và cho bé ngồi xuống đối diện với mình. Lúc này tôi quyết định giúp bé hít thở để lấy lại bình tĩnh, nhưng sẽ rất khó và cả khó chịu nếu như tôi nói “hít thở nào con”, chắc chắn bé sẽ không làm theo; tôi giơ 1 ngón tay của mình lên và yêu cầu trẻ tưởng tượng ngón tay của cô là cây nến và nói “Con thử thổi nến này đi”. Lúc này tôi thấy bé nhìn ngón tay tôi và bắt đầu thổi theo yêu cầu, mỗi lần bé thổi ngón tay lại cụp xuống, đồng thời khuôn mặt tôi tạo sự hài hước và khiến bé bật cười; thế là bé bị cuốn vào trò chơi “thổi nến” của tôi. Khi thấy bé đã bình tĩnh trở lại, tôi hỏi trẻ “Hình như sáng nay con không vui khi đến lớp thì phải? vì sao vậy, nói cô nghe xem nào”. Bé nói “ con không thích uống sữa mà mẹ bắt con uống”. Tôi hỏi “Con biết vì sao mẹ bắt uống sữa không? Bởi vì trong sữa có nhiều chất đạm giúp con tăng chiều cao, khỏe mạnh, nên mẹ muốn con mau lớn đấy. Khi con muốn gì thì hãy mạnh dạn nói với mẹ, nói với cô để giúp con nhé”. “ Hành vi sáng nay khóc lóc, la hét của con, con nhận thấy như thế nào? có phải em bé ngoan không? lần sau con sẽ làm gì khi ba hoặc mẹ bắt con làm việc gì không vừa ý?” Bé trả lời: “con sẽ không khóc, không la hét, con sẽ nghe lời ba mẹ”. Sau đó tôi ôm bé vào lòng vỗ vai trẻ và động viên, khích lệ bé. - Tình huống 3 (xảy ra ở lớp mẫu giáo 4-5 tuổi C): Vào giờ thay đồ chuẩn bị ra về, bạn Nhật Minh mặc quần mãi vẫn chưa được, xỏ chân vào ống quần bị trật ra ngoài, tôi quan sát xem cháu sẽ xử lý như thế nào, 5 phút sau cháu tức quá ngồi phịch xuống sàn nhà, khuôn mặt xìu xuống tỏ ra thất vọng và giận bản thân; các bạn tới hỏi bực quá xô các bạn ra. Tôi đến và hỏi trẻ “Con hình như đang rất cáu giận và thất vọng; có phải vì con không? Cháu trả lời “Con xỏ chân vào quần hoài mà không được, con buồn chán lắm”. “Cô thấy hình như trong bụng con có một quả bóng có tên giận và buồn chán to lắm, bây giờ con lấy quả bóng ra và ném thật mạnh ra ngoài cho cô xem”, tôi mô phỏng việc ném một quả bóng trong bụng tưởng tượng như thật cho trẻ xem, và trẻ làm theo. Hành động này giúp giải phóng chút giận dữ và thực tế là khi trẻ ném mạnh trong khả năng, trẻ sẽ cảm thấy tốt hơn. Sau đó tôi nói “cô thấy hình như chưa đủ xa, cô và con cùng thử ném lại nữa nhé”; lúc này tôi nhận thấy trẻ đã bình tĩnh hơn, vui vẻ hơn. Điều quan trọng, khi trẻ bình tĩnh lại, tôi thường dành thời gian nói chuyện với trẻ về những cảm xúc mà chúng thấy hoặc chúng có. Đặt tên cho cảm xúc và nói cho trẻ hiểu vì sao con lại cảm thấy như vậy. Nói về những gì con có thể thử lần sau hoặc nói rằng con cần nói ra cảm xúc để cô hiểu hơn và giúp con nếu có
11. 11 thể. Trên đây là các cách đơn giản và phổ biến nhất tôi thường làm để giúp trẻ ở lớp bình tĩnh và điều chỉnh cảm xúc. Nhưng đây là những cách mang tính chất "tạm thời", về lâu dài tôi sẽ tiếp tục dạy và đồng hành cùng trẻ để học về kỹ năng tự điều chỉnh, kiểm soát cơn tức giận. Tôi sẽ chọn vào giờ chơi, hoạt động theo ý thích tâm sự giúp cho tất cả trẻ trong lớp cách kiểm soát cơn tức giận của mình, cụ thể: + Bắt đầu cuộc trò chuyện tôi yêu cầu trẻ có thể kể đã lần nào mà con cảm thấy bực bội, tức giận trong người chưa? Lúc này rất nhiều trẻ hào hứng kể cho tôi nghe (hôm qua con giận ba vì ba không cho con xem ti vi; hoặc hôm trước con đánh em vì con thấy mẹ thương em hơn con; hoặc hồi sáng con đánh bạn vì bạn giành đồ chơi với con ) + Con có nhận thấy khi con bực dọc, giận dỗi thì cơ thể của con như thế nào? Lúc đó con cảm thấy như thế nào? (tôi để cho trẻ trả lời thoải mái) + Tôi giải thích: Khi cơ thể các con khó chịu, bực tức, giận dỗi với một ai đó, thì các con thấy nóng trong người, mặt đỏ bừng lên, có bạn tức quá run cả người lên. Còn khuôn mặt thì cau có, cau mày, nhíu lông mày lại, nhìn khuôn mặt lúc đó không được xinh đẹp mà rất xấu (đồng thời tôi làm khuôn mặt xấu cho trẻ xem). Đây là những biểu hiện bên ngoài cơ thể đó các con. Nếu các con tức giận quá nhiều sẽ làm ảnh hưởng đến sức khỏe của mình (tôi kể câu chuyện nhỏ cho trẻ nghe: một nhà khoa học khi thấy nhiều người tức giận, cau có, giận dỗi, ông ta đã cho những người tức giận đó thổi hơi vào một túi bóng cột lại, đem vào tủ đông lạnh, sau đó ông ta bắt một con chuột và dùng kim tiêm hút khí hơi đông lạnh tim cho con chuột, sau đó con chuột bị chết, trẻ rất ngạc nhiên và hào hứng nghe cô kể. Khoa học chứng minh tức giận sẽ hại bộ phận gan trong cơ thể các con, mà gan rất quan trọng trong cơ thể) + Tôi kết luận: Tức giận hại gan, tức giận không xinh chút nào, vậy các con có muốn kiểm soát cơn tức giận không? Nếu như không kiểm soát cơn tức giận thì các con sẽ làm những việc, những lời nói, những hành động làm người khác buồn và đau lòng. Mọi việc xảy ra với các con đều có lí do và nó là bài học để các con tốt hơn, như: con đang đi trên đường, con mãi nhìn ngang nhìn dọc, con bị vấp té thì con có nên tức giận không? vì đây là lỗi của con, đây là bài học cho con phải cẩn thận hơn khi trên đường và các con hãy vui vẻ với bài học đó. 2.2.3. Lồng ghép nội dung giáo dục cảm xúc thông qua các hoạt động trải nghiệm trong ngày để bồi dưỡng cảm xúc tích cực cho trẻ. * Sử dụng câu chuyện ở mọi lúc mọi nơi để bồi dưỡng cảm xúc tích cực cho trẻ - Đây là một trong những giải pháp giúp trẻ có thể khám phá cảm xúc nhanh nhất. Trong mỗi chúng ta, cũng như là mỗi đứa trẻ tồn tại rất nhiều cảm xúc, như:
12. 12 cảm giác buồn, cảm giác vui vẻ, cảm giác có lỗi, cảm giác ganh tị... Để nói về cảm giác vui vẻ của trẻ, tôi sẽ sưu tầm những câu chuyện có cái kết vui vẻ để kể cho trẻ nghe. Ví dụ: Câu chuyện “Tích Chu”, khi kể xong tôi đặt câu hỏi “Điều gì đã làm cho bà và cậu bé Tích Chu cảm thấy vui vẻ?” . Tích Chu đã hối hận vì không chăm sóc bà nên bà biến thành chim bay đi mất, nhưng được ông tiên chỉ cách cứu bà, với lòng yêu thương bà, Tích Chu đã cứu được bà, bà đã biến thành người trở lại nên hai bà cháu cảm thấy vui và hạnh phúc. - Tôi thấy ở lớp có một số trẻ thể hiện cái tôi rất lớn, hay ganh tị khi bạn có áo đẹp, có kẹp tóc đẹp, có dép đẹp, hoặc bạn vẽ đẹp hơn mình, học giỏi hơn mình. Vậy nên tôi sẽ chọn những câu chuyện nói về kết quả không tốt đẹp của sự ghen tị Ví dụ: Truyện cổ tích “Nàng Bạch Tuyết và bảy chủ lùn”; chính vì sự ganh tị về sắc đẹp của Bạch Tuyết với mình nên mụ phù thủy đã nhiều lần tìm cách hại Bạch Tuyết, nhưng cuối cùng chính bà ta là người nhận thất bại, và không đem lại điều gì tốt đẹp cho bản thân, kết quả bà ta vẫn xấu xí hơn nàng Bạch Tuyết. Cái quan trọng là tôi muốn giáo dục trẻ ở đây là làm điều gì cũng đừng tổn hại đến người khác - Hiện nay có rất nhiều tranh ảnh, sách chuyện, bài hát, bài thơ giúp trẻ nhận biết, thể hiện những cảm xúc của bản thân trong các hoạt động như: Cô có thể đọc truyện, đặt câu hỏi và thảo luận với trẻ về những cảm xúc mà nhân vật trải qua và giải thích nguyên nhân vì sao? Điều quan trọng là cảm xúc của trẻ về các nhân vật, và có thể giải thích vì sao trẻ có những cảm nhận đó. Khi nói đến cảm xúc của người khác sẽ giúp cho trẻ dễ dàng đồng cảm, trẻ cảm nhận rằng người khác cũng có cảm xúc. - Tôi luôn chọn lọc câu chuyện phù hợp với độ tuổi của trẻ. Với trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi tôi không kể cho trẻ nghe các câu chuyện quá dài, quá nhiều tình tiết. Tôi thường chọn các câu chuyện gần gũi, mang tính giáo dục cao, không chọn các câu chuyện cổ tích có yếu tố bạo lực, kinh dị, vì có thể dễ ảnh hưởng đến tâm lí của trẻ, gây cảm giác sợ hãi, trẻ sẽ hay tưởng tượng đến các tình tiết đó. Tôi chọn các câu chuyện có nhiều yếu tố thương cảm, hướng đến cái thiện, người tốt được tôn vinh để giáo dục trẻ. Đồng thời khi kể chuyện cho trẻ thì tôi giảm nhẹ các tình tiết đấu tranh gay gắt để đảm bảo sự trong sáng trong tâm hồn trẻ. Tôi chọn những truyện có các thông điệp giáo dục với các tình tiết cuốn hút, hấp dẫn, điều này giúp trẻ hiểu được giá trị nhân văn của câu chuyện. Ví dụ: Truyện “Cô bé quàng khăn đỏ” + Qua câu chuyện tôi nhấn mạnh cho trẻ hiểu việc cô bé không vâng lời mẹ, ham chơi, quên lời mẹ dặn đã chỉ đường tới nhà bà cho con chó sói ăn thịt bà. Nhưng may cô bé đã hối hận, biết lỗi, nhờ bác thợ săn giúp đỡ đã cứu bà sống lại.
13. 13 Qua đó giáo dục trẻ biết vâng lời ông, bà, bố, mẹ; có lỗi phải nhận lỗi, biết ăn năn hối hận và sửa lỗi. Cô kể chuyện “Cô bé quàng khăn đỏ” - Bên cạnh đó, ngoài sử dụng những câu chuyện trong chương trình mầm non dạy trẻ, tôi thường dùng những câu chuyện tưởng tượng để giúp trẻ hình dung ra được cảm xúc của mình, trau đồi ngôn ngữ mà còn là cơ hội để dạy cho trẻ bài học về tác động của cảm xúc của trẻ tới chính bản thân trẻ và người khác. Ví dụ như: Bạn cảm xúc tức giận sẽ mang đến cho con điều gì? Nếu con không làm chủ được bạn ý, khi bạn ý thoát ra miệng sẽ làm người khác gặp phải chuyện gì? Sau cảm xúc này con phải làm thế nào? Trong quá trình tương tác với trẻ tôi thường dùng cách “ Hình tượng hoá cảm xúc” để trẻ có thể hình dung và bộc lộ ra cảm xúc của mình. Ví dụ: Tưởng tượng câu chuyện về “ cô đang cảm thấy rất vui vẻ” và kể cho trẻ nghe “Cơn gió vui vẻ đang thổi trong bụng cô, thổi lên tới ngực cô rồi, thổi qua cả tim cô làm bạn tim của cô đập rộn ràng này. Cơn gió vui vẻ của cô chuẩn bị bay ra khỏi miệng và cô sẽ nói rằng: Cô vui quá. Cơn gió vui vẻ mang tới cho cô nụ cười và làm mọi người cảm thấy dễ chịu”. Mỗi khi chúng ta kể và thực hành như vậy trẻ sẽ quan sát, lắng nghe và những điều này sẽ đi vào ký ức của trẻ, gián tiếp dạy cho trẻ bài học đối diện và xử lý với các cảm xúc của bản thân. Ngoài việc phát huy trí tưởng tượng hiệu quả, thì đóng vai nhân vật còn giúp trẻ ghi nhớ, vào vai và hình dung cảm xúc của nhân vật, qua đó kích hoạch khả năng đọc cảm xúc của người khác cũng như tập thể hiện cảm xúc của mình phù hợp với bối cảnh. Tôi dạy trẻ biết giúp đỡ, quan tâm, chia sẻ với các hoàn cảnh khó khăn, những người kém may mắn hơn mình để trẻ có tấm lòng nhân ái, biết yêu thương đến mọi người bằng cách kể cho trẻ nghe những câu chuyện về tấm lòng
14. 14 nhân ái, về những hoàn cảnh khó khăn, trẻ cảm thông và giúp đỡ bằng chính sức lực nhỏ bé trong giới hạn của mình. Đó là những suy nghĩ rất đơn giản của trẻ nhưng nó đã thể hiện được tấm lòng nhân ái sự cảm thông và sẻ chia với những hoàn cảnh khó khăn. * Lồng ghép nội dung giáo dục cảm xúc qua các giờ chơi, hoạt động ở các góc để bồi dưỡng cảm xúc tích cực cho trẻ Mỗi trẻ có đặc điểm, tính cách khác nhau. Có trẻ rất hiếu động, tinh nghịch nhưng có trẻ lại nhút nhát, ít nói ngại giao tiếp với bạn bè. Chính vì vậy, tôi thường giáo dục cho trẻ những kỹ năng thân thiện, yêu thương, tôn trọng các bạn: trẻ biết kết bạn, chơi với bạn đoàn kết thân ái không tranh giành đồ chơi, biết giúp đỡ bạn khi bạn gặp khó khăn. Đầu năm học, lớp tôi có một số trẻ có dấu hiệu của trẻ chậm phát triển ngôn ngữ như Kỳ Duyên, Trâm Anh; một số trẻ hiếu động như Gia Khang, Kim Nhàn; một số trẻ chưa qua lớp mẫu giáo 3-4 tuổi nên các con nhút nhát không thích đi học hoặc các con thường chơi một mình. Để giúp trẻ mạnh dạn, tự tin hơn, thích đi học đến lớp cùng các bạn, tôi đã lôi cuốn trẻ vào các hoạt động tập thể, khéo léo gợi ý để những trẻ mạnh dạn như cháu Bảo Anh, Tuấn Kiệt, Minh Khang đến kết bạn tạo cho trẻ nhiều cơ hội cho trẻ thể hiện cảm xúc, được giao lưu, hợp tác với nhau, cùng nhau vẽ tranh, nặn quả làm đồ chơi. Từ đó, các bạn đã tự tin mạnh dạn hơn, chơi thân thiện với các bạn trong lớp, được cô và các bạn rất yêu mến dần dần trẻ quen với bạn mới, với môi trường học mới và trẻ sẽ thích đi học hơn. Hay trong các giờ hoạt động góc, trẻ chơi từng góc theo nhóm bạn. Có lúc trẻ nảy sinh mâu thuẫn dẫn đến những xung đột không đáng có ở trẻ, có khi trẻ đánh nhau chỉ vì tranh dành đồ chơi hay bất đồng ý kiến. Chính vì vậy, trước khi chơi tôi cho trẻ thảo luận để thống nhất nội dung chơi và phân chia công và giúp đỡ nhau sớm hoàn thành tốt công việc. - Hoạt động nghệ thuật như chơi nhạc, múa hát, vẽ tranh đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển cảm xúc của trẻ. Trong góc âm nhạc các bạn tạo ra ban nhạc “Tình bạn” cùng nhau lựa chọn bài hát và rất say sưa biểu diễn. Vẽ sáng tạo khuyến khích trẻ thể hiện sự độc lập và khéo léo. Ví dụ, cách trẻ cầm cọ, pha màu nước, sáng tác nên bức tranh đẹp nói lên rằng trẻ rất tự hào về khả năng nghệ thuật của mình. Cũng sẽ có khi trẻ chỉ cầm bút màu nhưng không vẽ, đây chính là lúc trẻ được thỏa mãn nhu cầu xúc cảm (khi được cầm, cảm nhận thứ mình thích). Cảm xúc được giãi bày, được thể hiện và được chia sẻ qua hoạt động vẽ tranh sẽ góp phần xây dựng tích cách độc lập, khéo léo ở trẻ. Việc học hỏi từ các bạn trong nhóm chơi khi vẽ sáng tạo giúp trẻ hiểu hành động của mình có mối liên kết như thế nào với xung quanh. Từng khoảnh khắc đẹp của cuộc sống, của mọi người được chính tâm hồn trẻ thơ quan sát, cảm nhận và truyền tải qua từng bức tranh. Trong quá trình vẽ tranh, trẻ đồng thời trò chuyện, chia sẻ cảm xúc với cô giáo và bạn cùng nhóm, từ đó phát triển chỉ số cảm xúc tích cực. Trên nền tảng đó, trẻ được trải nghiệm sự đa dạng từ các chủ đề bài học. Qua đó, cảm xúc tích cực,
15. 15 tinh thần sáng suốt và khỏe mạnh của các con sẽ được nuôi dưỡng và hoàn thiện từng ngày. Hay trong các giờ chơi ở góc học tập: có một số bạn học yếu, khả năng tiếp thu của trẻ chậm như bạn Gia Khôi, Tú Trinh, Trâm Anh, tôi sắp xếp cho trẻ ngồi cạnh các bạn học khá hơn để các bạn giúp đỡ, hướng dẫn các bạn. Chính điều này đã giúp trẻ biết yêu thương giúp đỡ bạn khi bạn gặp khó khăn đồng thời củng cố thêm tình bạn cho trẻ. Bồi dưỡng cảm xúc tích cực qua biểu diễn văn nghệ Cùng nhau đọc sách
16. 16 - Vui chơi là cuộc sống của trẻ”. Thông qua trò chơi (đặc biệt là đóng vai theo chủ đề), trẻ sẽ được trải nghiệm tất cả mọi cung bậc cảm xúc mà xúc cảm, tình cảm lại là động cơ thúc đẩy hành động của con người mạnh mẽ nhất. Trong quá trình chơi thường nảy sinh các tình huống khác nhau. Tuy nhiên, những tình huống chơi của trẻ còn khá nghèo nàn, đơn điệu và trẻ chủ yếu chỉ chơi ở nhóm của mình, ít khi liên kết với nhóm khác. Hơn nữa, trong những tình huống đó, trẻ chưa thể hiện được cảm xúc một cách phù hợp. Bởi vậy, muốn trẻ biểu hiện cảm xúc phù hợp phải cho trẻ tham gia vào các mối quan hệ giữa các vai chơi, nghĩa là luân phiên vai chơi trong trò chơi đóng vai theo chủ đề. Đây là cơ hội để trẻ học được cách chia sẻ sự quan tâm, đồng cảm với người khác, biết hồi tưởng lại các cảm xúc của mình khi nhập vai trước đây, nhờ đó, sự cảm thông, chia sẻ trở nên gần gũi, thân thiết hơn. Chẳng hạn, luân phiên vai chơi bác sĩ với bệnh nhân, người bán hàng với người mua hàng, vai mẹ với vai con hay cho trẻ liên kết các nhóm chơi bằng cách tạo ra tình huống gia đình có khách đột xuất phải sang cửa hàng bách hóa mua đồ Thông qua việc luân phiên vai chơi và tình huống chơi, trẻ học được cách gọi tên cảm xúc, biết biểu hiện cảm xúc tích cực, đồng thời hạn chế những cảm xúc tiêu cực. Ví dụ, trong nhóm “bán hàng” xảy ra tình huống chen lấn, xô đẩy nhau khi mua hàng, lúc này với vai trò cố vấn cho người “bán hàng”, tôi có thể điều chỉnh bằng cách yêu cầu trẻ trong vai “người bán hàng” hãy cho các “bác mua hàng xếp hàng theo thứ tự”, ưu tiên cho người có cháu nhỏ, cụ già để giải quyết kịp thời, đồng thời nếu thấy cháu nào có biểu hiện vui vẻ nhường chỗ cho bạn mua trước thì khen ngợi, động viên ngay để trẻ khác noi gương làm theo. Cụ thể: Tôi thấy “Bác Thảo” đã vui vẻ nhường chỗ cho “Bác lan Anh” mua hàng trước vì “Bác Lan Anh” mang theo “con nhỏ” đang khóc vì đứng đợi lâu đấy. Ví dụ: ở nhóm chơi “Gia đình vui vẻ”, trẻ chỉ đóng vai mẹ, bố, con; bố mẹ thì nấu cho con ăn, ru con ngủ. Lúc này, tôi nhập vai chơi cùng trẻ, tạo tình huống theo diễn biến cuộc chơi, hay có “kịch tính” để trẻ bắt buộc phải có sự liên kết, hỗ trợ của các nhóm mới hoàn thành nhiệm vụ của mình, như: khi con ốm phải đưa đi “bệnh viện”, hay thức ăn trong tủ lạnh đã hết nên phải đi sang nhóm “bán hàng” để mua hàng, hoặc tạo ra tình huống tổ chức bữa tiệc “sinh nhật” cho con, sau đó mời bạn bè (nhóm chơi khác) đến để trẻ cảm thấy tự tin khi tặng quà cho bạn và trẻ đóng vai sinh nhật cũng cảm thấy được các bạn quan tâm, yêu thương và trở nên vui vẻ hơn. Các bạn tặng quà phải biểu lộ sự vui vẻ, còn người nhận quà phải thể hiện cư xử và cảm xúc phù hợp (vui vẻ, xúc động) - Còn bản thân tôi đóng vai là “người bạn lớn” cùng chơi với trẻ. Khi trẻ có những vướng mắc, xung đột trong quá trình chơi hay có những biểu hiện tiêu cực khi chơi, tôi sẽ tạo ra một tình huống phù hợp để giải quyết những vướng mắc và xung đột đó. Ngược lại, nếu là vướng mắc, xung đột nhỏ, tôi để trẻ tự giải quyết. Nếu trẻ không thể tự giải quyết được, tôi mới cùng trẻ tạo ra tình huống chơi để
17. 17 giải quyết trên tinh thần xây dựng và hòa thuận với nhau. Tuyệt đối không thiên vị hoặc “đổ thêm dầu vào lửa”. Sinh nhật bạn Nhật Khoa - Mặt khác, tôi thường xuyên cho trẻ nhận xét và đánh giá về thái độ của nhau, phản ứng hành vi cảm xúc của trẻ ngay trong quá trình chơi hoặc cuối buổi chơi. Chẳng hạn: khi trẻ đang chơi tại nhóm chơi “Bán hàng”, tôi quan sát thấy “người bán hàng” tỏ ra tức giận, càu nhàu vì “người mua hàng” cứ chọn mãi mà chưa mua được gì cả. Lúc đó, tôi phải đến đó và nói: “Bác bán hàng ơi, cho tôi mua một chút rau nào”. Tôi thấy bác đang tức bực điều gì phải không? Các bác đến mua hàng thấy thái độ của “Người bán hàng hôm nay thế nào?” theo đó, trẻ sẽ đánh giá nhau; sau đó tôi sẽ nói “Theo tôi thì khi bán hàng bác phải niềm nở với khách hàng chứ, đằng này bác cứ càu nhàu như thế thì ai dám đến mua hàng cho bác nữa”, tôi làm như vậy sẽ giúp trẻ điều chỉnh lại xúc cảm của mình cho phù hợp. Hay ở nhóm “Gia đình”, tôi quan sát thấy “người mẹ” đang chăm sóc “con”rất chu đáo, tỉ mỉ, yêu thương cưng nựng “con”, mà “con” lại cứ nhõng nhẹo và không chịu nghe lời mẹ, làm cho “người mẹ” buồn. Ngay lúc đó, tôi có thể đến nhóm chơi đó và nói với “ người mẹ” là: “Bác ơi, tôi thấy bác chu đáo và yêu thương con của mình quá, con bác thật hạnh phúc khi có một người mẹ yêu thương mình như thế, tôi rất khâm phục bác đấy”, và quay sang nói với “con” là: “mẹ” của “cháu” đã rất yêu thương và mong tốt cho “cháu” đấy, cháu có biết là “cháu” đang làm cho “mẹ” buồn không? Phải ngoan ngoãn nghe lời “mẹ” và mau xin lỗi “mẹ” của mình đi nào ”.
18. 18 + Cuối buổi chơi, sau khi cho trẻ tự nhận biết các cảm xúc mà trẻ đã trải qua trong khi chơi, tôi tiến hành nhận xét và đánh giá khả năng nhận biết các cảm xúc của trẻ, qua đó trẻ biết cách điều chỉnh cho phù hợp ở những buổi chơi sau. Khi nhận xét đánh giá, tôi lôi cuốn sự tham gia của trẻ để đảm bảo sự công bằng, khách quan trong đánh giá. Đồng thời, không chỉ nhận xét và đánh giá những mặt tốt mà còn chú ý đến mặt hạn chế của trẻ (đánh giá mang tính chất xây dựng để lần sau chơi vui hơn, thể hiện cảm xúc tốt hơn). Đặc biệt, tôi luôn chú ý hơn đến những trẻ nhút nhát, sợ sệt. Ví dụ: Khi chơi trong nhóm “xây dựng”, có 5 trẻ cùng chơi theo sự phân công; nhưng khi diễn ra cuộc chơi, một bạn trong nhóm đã bị các bạn “tẩy chay” và dọa nạt “bạn không được động vào một thứ nào ở đây” cùng với nắm đấm giơ lên làm cho đứa trẻ bị dọa rất sợ hãi. Lúc đó, tôi đến ngay nhóm chơi đó để xử lí những bạn đã có hành vi dọa nạt bạn, bằng cách yêu cầu trẻ không được có những hành vi như thế với bạn của mình; mặt khác cần kịp thời động viên trẻ bị dọa nạt bằng lời nói và cử chỉ tỏ rõ sự yêu thương, che chở để trẻ hết sợ, sau đó yêu cầu các bạn phải xin lỗi bạn đó, xin lỗi cô và hứa sẽ không tiếp diễn việc này. Sau đó, nếu thấy trẻ đã trở lại chơi bình thường và cuộc chơi lại diễn ra vui vẻ thì cuối buổi chơi tôi đưa sự việc đó ra để nhận xét, nhắc nhở trẻ, mặt khác, nêu gương hành vi biết nhận ra lỗi lầm và biết sửa chữa kịp thời của nhóm chơi đó. - Bên cạnh đó, việc khen ngợi, động viên và nêu gương trẻ cũng là một biện pháp rất hiệu quả trong việc giáo dục xúc cảm cho trẻ. Tôi luôn khen khi trẻ có biểu hiện yêu thương, quan tâm giúp đỡ bạn cùng chơi, động viên kịp thời khi trẻ gặp chuyện buồn hay sợ hãi, tức giận. Trải nghiệm chơi ở góc “Bé yêu thiên nhiên”
19. 19 - Trẻ ở lớp tôi rất thích chơi ở góc “Bé yêu thiên nhiên” ở trước lớp. Vì vậy, những trẻ tỏ ra buồn chán tôi kích thích và hướng trẻ ra chơi ở góc thiên nhiên, trẻ sẽ được chăm sóc cây mình trồng, quan tâm đến sự lớn lên của cây; được chơi đúc bánh, đong nước, chơi với cát; tôi nhận thấy trẻ chơi say mê, thích thú và quên đi nỗi buồn của mình. Đây cũng chính là giải pháp làm giảm cảm xúc tiêu cực, bồi dưỡng cảm xúc tích cực hiệu quả cho trẻ. * Lồng ghép nội dung giáo dục cảm xúc thông qua trải nghiệm cho trẻ ở mọi lúc mọi nơi - Trong giờ đón trẻ, tôi thường nhắc trẻ biết thể hiện sự lễ phép với bố, mẹ, cô giáo. Để nhận biết cảm xúc đầu ngày của trẻ là gì? Tất cả trẻ ở lớp đều đến bảng “Cảm xúc của bé” được dán trước lớp, lấy ký hiệu của mình và dán lên khuôn mặt cảm xúc: vui, buồn, tức giận, sợ hãi. Qua đó, tôi đã nắm được cảm xúc thật của trẻ đầu ngày để có những giải pháp bồi dưỡng cảm xúc tích cực cho trẻ kịp thời. Tôi tận dụng trong giờ đón trẻ, tôi gọi tất cả những trẻ dán ký hiệu lên khuôn mặt vui hỏi trẻ “Điều gì khiến các con hôm nay có tâm trạng vui?”, trẻ thoải mái trả lời; tôi luôn chọn lắng nghe ý kiến của trẻ; sau đó tôi chúc trẻ có một ngày luôn vui vẻ, và con hãy giúp các bạn hôm nay có tâm trạng buồn chuyển sang vui giống các con. Tương tự như vậy, đối với những trẻ có tâm trạng buồn, tôi cũng đặt câu hỏi “Điều gì đã khiến các con cảm thấy buồn? (trẻ tha hồ kể), tùy vào mức độ câu chuyện của trẻ mà tôi giải thích và giáo dục trẻ quên nỗi buồn, hay kích thích để trẻ kể những việc mà làm con thấy vui, hay kể mẫu chuyện nhỏ hài hước cho trẻ nghe và quên nỗi buồn Thể hiện cảm xúc đầu ngày
20. 20 - Lồng ghép nội dung giáo dục cảm xúc cho trẻ qua các hoạt động học về việc chào hỏi bác bảo vệ, cô lao công, các bác cấp dưỡng trong trường hay là những người hàng xóm cạnh nhà, mà trẻ gặp trên đường đi học, ở những nơi công cộng, hay các bạn nhỏ mồ côi. Hay trong giờ chơi ngoài trời tôi thường trò chuyện với trẻ công việc của các bác bảo vệ, cô lao công. Dạy trẻ lễ phép chào hỏi các cô, các bác, nhặt rác, bỏ rác đúng quy định. Tạo cho trẻ cảm giác vui vẻ, thoái mái khi ra chơi ngoài trời. Trẻ được chơi với những đồ chơi mình thích: thả diều, đi cà khêu, đá bóng, chong chóng; qua đó trẻ sẽ cảm thấy vui vẻ, hạnh phúc, mọi buồn chán của trẻ sẽ tan biến, điều đó sẽ giúp trẻ có nhiều cảm xúc tích cực, cả thấy yêu đời và yêu thích đến lớp. Những nụ cười thích thú khi chơi ngoài trời -Trong giờ ăn trưa tôi trò chuyện với trẻ về công việc của các cô cấp dưỡng. Trẻ đã đưa ra những ý kiến để thể hiện tình yêu thương của mình đối với các cô cấp dưỡng như: “Biết ơn các cô”, “Con phải ăn hết suất”, “Con không bỏ cơm thừa Từ đó, tôi quan sát thấy trẻ lớp tôi trong giờ ăn ngoan hơn, các con thi đua ăn hết suất và đặc biệt khi các cô cấp dưỡng đến các con biết mời các cô ăn cơm và nói lời cám ơn đến các cô. Bên cạnh sự thân thiện, yêu thương thì trẻ cần tôn trọng nhau: không cười chê, hay có những hành vi cô lập bạn, phải biết chấp nhận và tuân thủ theo các quy định của lớp đề ra. Sự tôn trọng còn được thể hiện trong việc chấp hành nội quy, quy định trẻ phải tuân theo như đi học đúng giờ, không chửi bậy, không đánh bạn, biết chờ đợi khi chưa đến lượt mình. Điều này được thể hiện rất rõ trong giờ rửa tay trẻ phải xếp hàng, không chen lấn xô đấy nhau. Hay khi trẻ đi lấy ghế trẻ phải biết đi theo hàng, theo lối và chờ đến lượt mình mới được lấy ghế. Biết xếp hàng lần lượt khi đi lấy sữa, tất cả những kỹ năng này trẻ được thực hành hàng